سال های دور از آهن

آنمی فقر آهن، یکی از شایع‌ترین بیماری‌های مزمن و شایع‌ترین نوع کم‌خونی در جهان است. ابعاد وسیع و گسترده این بیماری، نشان می‌دهد که تقریبا در تمام جهان از شیوع بالایی برخوردار است. در این میان، سهم کشورهای در حال توسعه بیش از دیگران است. متاسفانه دختران در زمان بلوغ و کودکان در حال رشد و زنان در سنین باروری بیشترین طبقه‌های درگیر در فهرست مبتلایان این بیماری هستند.


کمبود آهن حالتی است که در آن مقدار آهن بدن کمتر از حد نرمال است و پیشرفته‌ترین مرحله آن، کم‌خونی فقرآهن است. آهن فراوان‌ترین و مهم‌ترین فلزی است که در واکنش‌های بیوشیمیایی بدن مورد استفاده قرار می‌گیرد و همچنین جزو ساختمان بسیاری از آنزیم‌های ضروری بدن است و کمبود آن مشکلات عدید‌ه‌ای ایجاد می‌کند. مهم‌ترین مورد مصرف آهن از نظر کمی در بدن سنتز هموگلوبین است و به این لحاظ در کمبود آهن به کم خونی دچار می‌شویم. میزان آهن موجود در بدن ۴ گرم است که ۲۵۰۰ میلی‌گرم آن در ساختمان هموگلوبین، ۱۰۰۰ میلی‌‌گرم در ذخیره آهن و ۵۰۰ میلی‌گرم در ساختمان آنزیم‌های هموگلوبین به کار می‌رود.


آهن در بسیاری از مواد غذایی وجود دارد و با یک رژیم غذایی کامل روزانه ۱۰ تا ۲۰ میلی‌گرم آهن وارد بدن می‌شود، ولی فقط ۱۰ درصد آن جذب می‌شود. از طرفی، میزان آهنی که روزانه دفع می‌شود، یک میلی‌گرم است که به طرق زیر اتفاق می‌افتد:

▪ ریزش سلول‌های اپی‌تلیال دستگاه گوارش

▪ پوسته‌ریزی پوست

▪ ریزش سلول‌های اپی‌تلیال مجاری ادراری
در مواردی که نیاز به آهن زیاد است قدرت جذب دستگاه گوارش ۳ تا ۴ برابر می‌شود و مقادیر بیشتری آهن جذب می‌کند. ذخایر آهن بدن به شدت حفظ می‌شود و جذب و دفع آهن در حالت طبیعی تعادل دقیقی دارد. در خانم‌ها در سنین باروری به دلیل خونریزی قاعدگی میزان دفع آهن روزانه به یک و نیم میلی‌گرم می‌رسد و در دوران رشد سریع نیز نیاز به آهن افزایش می‌یابد. متاسفانه رژیم غذایی بسیاری از افراد فاقد آهن کافی و مرغوب است.

● مهم‌ترین عوامل ایجاد آنمی فقر آهن عبارتند از:
▪ فقر در رژیم غذایی
▪ اشکال در جذب آهن
▪ افزایش نیاز بدن به آهن
▪ افزایش دفع آهن از بدن

● رژیم غذایی
آهن در بسیاری از مواد غذایی وجود دارد. بهترین فرم آن در منابع غذایی حیوانی یافت می‌شود. غنی‌ترین منبع آهن قابل جذب، جگر است. گوشت قرمز، مرغ و ماهی نیز آهن قابل توجهی دارند. تخم‌‌مرغ هم غنی از آهن است اما آهن آن کم‌ جذب می‌شود.
متاسفانه جذب آهن تحت تاثیر تداخلات مواد غذایی قرار می‌گیرد و بعضی مواد، جذب آهن را کاهش می‌دهند. این مواد عبارتند از: فیتات موجود در نان، فسفا‌ت‌ها، اگزالات‌ها، کربنات‌ها و پلی‌فنل تانین موجود در چای و سلیکات‌ها و همچنین هیدروکسید آلومینیوم به کار رفته در شربت‌ها و قرص‌های آنتی‌اسید که بی‌رویه و بدون تجویز پزشک به میزان زیاد مورد مصرف قرار می‌گیرند. الکل نیز از جذب آهن جلوگیری می‌کند.

در بسیاری از گیاهان و سبزیجات مقدار قابل توجهی آهن وجود دارد ولی باید دانست، آهن موجود در مواد غذایی گیاهی آهن فریک است که به پروتئین‌های غیرقابل جذب متصل و غیرقابل استفاده شده است و در نتیجه اکثر آن دفع و فقط مقدار بسیار کمی جذب می‌شود. علاوه بر این در مواد غذایی گیاهی به دلیل وجود فیبر، فیتات، فسفات و پلی‌فنل جذب آهن مشکل‌تر است. بنابراین سبزیجاتی که به داشتن آهن مشهورند، نظیر اسفناج منبع ضعیفی از آهن هستند زیرا آهن آنها جذب نمی‌شود. سویا، نخود و لوبیا نیز حاوی آهن هستند ولی آهن آنها از نوع غیرقابل جذب است. به این لحاظ منابع غذایی حیوانی بهترین منابع آهن هستند ولی به دلیل گران بودن و فقر اقتصادی اقشار کم‌درآمد، مصرف آنها محدود است.
شیر منبع ضعیفی برای آهن است و به همین دلیل تغذیه دراز مدت کودک با شیر موجب می‌شود کودک در مرحله رشد سریع، از ۶ تا ۲۴ ماهگی دچار کمبود آهن شود. فقر آهن در این دوران عواقب ناگواری برای شیرخوار در بردارد از جمله آنکه موجب اختلال در درک و شناخت نوزاد می‌شود. از این لحاظ، نوزادان باید زیر نظر پزشک، آهن کمکی دریافت کنند. بچه‌ها در سنین دبستان نیز اگر به میزان زیاد از خوراکی‌های کم‌ارزشی که فاقد مواد مغذی و آهن هستند استفاده کنند مستعد ابتلا به کم‌خونی ناشی از سوء تغذیه می‌شوند.

● افزایش نیاز به آهن
کودکان شیرخوار به دلیل رشد سریع، به آهن بیشتری نیاز دارند و استفاده از آهن کمکی با تجویز پزشک برای آنها لازم است. همچنین خانم‌ها و دختران به دلیل از دست دادن ماهانه مقداری آهن از بدن باید این کمبود را جبران کنند و به میزان بیشتری آهن نیاز دارند. در غیر این صورت فرد دچار کمبود آهن خواهد شد که به آنمی فقر آهن می‌انجامد. میزان مصرف آهن در دوران رشد سریع شیرخوارگی و بلوغ در بالاترین حد خود قرار دارد. در بارداری نیز به دلایل مختلف خصوصا رشد جنین نیاز به آهن زیادتر می‌شود.

● اشکال در جذب آهن
بیمار‌ی‌های مختلف موجب کاهش جذب آهن می‌شود. در این حالت، علی‌رغم وجود آهن قابل جذب در رژیم غذایی تا زمانی که علت اصلی رفع نشود، کمبود آهن جبران نخواهد شد. حالات پاتولوژیک مختلف که جذب آهن را کاهش می‌دهند، عبارتند از اسهال‌های مزمن، بیماری‌ سوء جذب، (کمبود ترشح اسید معده)، برداشتن قسمتی از معده با عمل جراحی و...

● افزایش دفع آهن از بدن
خونریزی‌های مختلف، یکی از دلایل افزایش دفع آهن است. یکی از شایع‌ترین علل آنمی فقر آهن خونریزی‌های دستگاه گوارش است. آلودگی به انگل‌های روده‌ای نیز موجب دفع مقادیر قابل توجهی آهن از بدن می‌شود. آلودگی به کرم‌های قلاب‌‌دار در ایران از شیوع بیشتری برخوردار است. در جوامعی که آلودگی به این نوع کرم‌ها دارای شیوع بالایی است، آنمی فقر آهن به طور وسیع دیده می‌شود.
میزان نیاز به آهن با توجه به سن و جنس متفاوت است ولی به طور کلی از آنجا که در یک رژیم برای هر ۱۰۰۰ کیلو کالری، تقریبا ۶ میلی‌گرم آهن موجود است، این کمبود برای مردان و پسران که مقدار مورد نیاز روزانه آنها ۱۰ میلی‌گرم در روز است اشکال چندانی ندارد ولی برای زنان که مقدار آهن مورد نیاز آنها ۱۵ میلی‌گرم در روز است و مقدار کالری دریافتی روزانه آنها از مردان کمتر است، ایجاد مشکل خواهد کرد.

● علایم آنمی فقر آهن
ضعف، خستگی و سستی مهم‌ترین و شایع‌ترین یافته تمام آنمی‌ها از جمله فقر‌آهن است. تنگی نفس غیرعادی و زود هنگام در فعالیت‌های جسمانی نظیر ورزش و رنگ پریدگی از جمله رنگ پریدگی مخاط‌ها نظیر ملتحمه چشم، زبان و دهان از علائم آن هستند. مبتلایان معمولا دارای پوست خشک و‌ موهای شکننده هستند. بیش از ۵۰ درصد آنها دچار التهاب زبان هستند و زبان آنها قرمز، متورم، صاف و شفاف و حساس است. این علامت خصوصا در مبتلایان مسن که تغذیه خوبی ندارند، شایع‌تر است.

ناخن‌ها خشک و شکننده می‌شوند. افزایش ضربان، وزوز گوش، سردرد، تپش قلب و علائم گوارشی نظیر تهوع، بی‌اشتهایی و یبوست از علائم آنمی فقرآهن است اما علامت بارز و اختصاصی فقرآهن، پیکا یا تغییر اشتها نام دارد. این افراد مایلند مواد جامد و غیرمحلول بخورند، نظیر خاک‌ خواری، نشاسته‌خواری و یخ‌خواری.
این علامت در خانم‌های حامله مبتلا به آنمی‌ فقرآهن مشاهده می‌شود. چنانچه آنمی فقر آهن طولانی شود، علامت‌هایی به وجود می‌آید که امروزه کمتر مشاهده می‌شود؛ از جمله زخم گوشه لب، خراش و حساسیت و تورم گوشه‌های دهان و ناخن قاشقی شکل (سطح ناخن مقعر می‌شود و به قاشق شباهت می‌یابد.) ‌

منبع:روزنامه سلامت

/ 0 نظر / 17 بازدید